بورس کالا و انرژی

بازار مالی

بازار مالی در بورس کالا از سه زیر مجموعه اصلی شامل «سلف موازی استاندارد»، «گواهی سپرده کالایی» و «صندوق‌های کالایی» تشکیل شده است. بازار مالی در بورس کالا با هدف جذب هرچه بیشتر سرمایه و تأمین مالی مورد نیاز شکل گرفته است.

قرارداد سلف موازی استاندارد

فروشنده کالا در قالب این اوراق، همانند قرارداد سلف، بهای کالایی را که در آینده تحویل خواهد داد، به صورت نقد دریافت می‌کند. این اوراق برخلاف قرارداد سلف، بازار ثانویه دارد و دارنده اوراق می‌تواند قبل از سررسید این اوراق را در بورس به فروش برساند.

گواهی سپرده کالایی

گواهی سپرده کالایی اوراق بهاداری است که مؤید مالکیت دارنده آن بر مقدار معینی کالا است و پشتوانه آن قبض انبار استانداردی است که توسط انبارهای مورد تأیید بورس صادر می‌شود.

پس از تودیع محصول از سوی کشاورز یا مالک کالا به یکی از انبارهای پذیرش شده از سوی بورس کالای ایران، گواهی سپرده کالایی (قبض انبار) از سوی انباردار صادر شده و در اختیار کشاورز یا مالک کالا قرار می‌گیرد.

پس از صدور گواهی سپرده کالایی، کشاورز یا مالک کالا می‌تواند با مراجعه به یکی از کارگزاران دارای مجوز معاملات در بورس کالای ایران و ارائه گواهی سپرده کالایی، درخواست فروش محصول خود را در بورس کالای ایران ارائه کند.

صندوق‌های کالایی

صندوق کالایی قابل معامله یکی از ابزارهای مالی نوین هستند که به سرمایه‌گذاران این امکان را می‌دهند که به جای خرید و نگهداری کالای مورد نظر و تحمل هزینه‌های حمل و نقل، انبارداری و خسارت‌های احتمالی آن، اوراق این صندوق‌ها را خریداری کنند.

با خرید این اوراق، سرمایه‌گذار در عین داشتن مالکیت کالای مورد نظر، مسئولیت نگهداری از آن کالا را بر عهده ندارد. به عبارت دیگر، این صندوق‌ها بخش قابل ملاحظه‌ای از وجوه گردآوری شده خود را به سرمایه‌گذاری در کالایی خاص اختصاص می‌دهند و علاقه‌مندان به سرمایه‌گذاری در آن کالای خاص اقدام به خرید واحدهای این صندوق‌ها می‌کنند.

بازار مشتقه

بازار مشتقه با بهره‌مندی از ابزارهایی نظیر قراردادهای آتی و اختیار معامله، کارکرد متنوعی برای طیف گسترده‌ای از سرمایه‌گذاران دارد. در این بازار یک دارایی پایه که قراردادها بر روی آن منتشر می‌شوند، تعریف می‌شود.

این دارایی پایه می‌تواند محصولات کشاورزی، انواع فلزات و انواع فرآورده‌های نفتی باشد. در بورس کالا نخستین بازار قراردادهای آتی روی سکه و محصولات کشاورزی مانند زعفران شکل گرفت. پس از مدتی در این نوع معاملات محصولات دیگری مثل پسته و زیره نیز افزوده شدند.

بازار فیزیکی

بازار فیزیکی یکی از بخش‌های مهم بورس کالا است. در بازار فیزیکی تحویل کالا مشابه بازار سنتی انجام می‌شود، البته قوانین و سازوکارهای به خصوصی نیز برای آن تعریف شده است.

در بازار فیزیکی عرضه‌کننده مواد خام (پتروشیمی‌ها، فلزات و محصولات کشاورزی) و مصرف کننده با در نظر گرفتن قوانین حاکم بر بورس کالا و با مزیت شفافیت در قیمت‌ها وارد معامله می‌شوند.

درخواست پذیرش کالا، به همراه مدارک و مستندات موضوع ماده هشت دستورالعمل پذیرش کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا در بورس کالای ایران باید توسط مشاور پذیرش (مشاور پذیرش از میان شرکت‌های کارگزاری دارای مجوز کارگزار معرف و شرکت‌های تأمین سرمایه انتخاب می‌شود) به بورس ارائه شده و پس از احراز کامل بودن مدارک در بورس ثبت شوند.

شرایط لازم برای پذیرش هر کالا

• متقاضی باید سابقه فعالیت قابل اتکا در بازار کالای مورد پذیرش داشته باشد و همچنین چشم‌انداز روشنی از تداوم فعالیت متقاضی وجود داشته باشد.
• میزان عرضه کالا توسط متقاضی به گونه‌ای باشد که امکان کشف عادلانه قیمت را در بورس فراهم آورد.
• کالا نباید مشمول محدودیت‌هایی از جمله محدودیت قیمت‌گذاری قانونی و انحصار در عرضه یا تقاضا باشد که مانع از کشف عادلانه قیمت کالا شود.

بورس حداکثر ظرف ۳۰ روز پس از تاریخ ثبت درخواست، گزارش کارشناسی خود در خصوص شرایط پذیرش را به انضمام مستندات مربوط به هیئت پذیرش ارسال می‌کند. چارچوب گزارش کارشناسی مزبور، به پیشنهاد بورس و تصویب هیئت پذیرش تعیین می‌شود.

هیئت پذیرش حداکثر ظرف ۳۰ روز پس از دریافت گزارش و مستندات مربوط از بورس، نظر کتبی خود را با ذکر دلایل مبنی بر تأیید یا رد پذیرش کالا، از طریق بورس به متقاضی اعلام می‌کند.

در صورتی که درخواست متقاضی رد شود و به آن اعتراض نکند یا پس از اجرای رأی تجدید نظر هیئت مدیره سازمان در هیئت پذیرش رد شود، طرح مجدد درخواست متقاضی در هیئت پذیرش حداقل پس از ۶ ماه و انجام مجدد کلیه مراحل و پرداخت حق پذیرش، امکان‌پذیر خواهد بود.

فرم درخواست پذیرش کالا در بازار فیزیکی بورس کالای ایران به همراه مدارک ذیل به بورس ارائه می‌شود:

1. پرسشنامه پذیرش
2. امیدنامه
3. فرم شناسه کالا
4. رسید پرداخت حق پذیرش
5. تعهدنامه شرکت تولید کننده مبنی بر فراهم کردن شرایط جهت بازدید از خط تولید و انبارها حسب درخواست هیئت پذیرش یا بورس
6. اصل یا کپی برابر اصل اسناد زیر در خصوص کالاهای وارداتی: جهت کالاهای وارداتی که به صورت نقدی عرضه می‌شوند و در زمان ارائه درخواست پذیرش ترخیص شده یا در شرف ترخیص هستند: برگ سبز گمرکی، گواهی بازرسی مبدأ یا مقصد حسب درخواست بورس، قبض انبار برای کالاهایی که از گمرکات ترخیص و به انبارهای داخلی حمل شده‌اند. جهت کالاهای وارداتی که به صورت سلف عرضه می‌شوند و در زمان ارائه درخواست پذیرش ترخیص نشده‌اند: پروفرمای کالای وارداتی، گواهی کیفیت صادر شده توسط تولید کننده به همراه تعهدنامه وارد کننده مبنی بر تحویل کالا بر اساس گواهی کیفیت ارائه شده، تعهدنامه وارد کننده مبنی بر ارائه مستندات بند (۷-۱) این ماده به بورس پس از ترخیص و قبل از تحویل کالا به مشتری
7. تأییدیه مراجع ذیصلاح در خصوص کالاهایی که مشمول رعایت ضوابط خاص یا اخذ مجوزهای قانونی باشد
8. سایر اطلاعات مهم به تشخیص متقاضی یا درخواست بورس یا هیئت پذیرش

توجه: فرم کدگیری باید در دو نسخه تکمیل و ارسال شود.

بازار فرعی پس از دو بازار معاملات فیزیکی و مشتقه، به عنوان سومین بازار فعال بورس کالا شناخته می‌شود. بازار معاملات کالای فیزیکی شامل تابلوی محصولات صنعتی و معدنی، فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی و محصولات کشاورزی است.

در بازار مشتقه نیز دادوستد کالاها و اوراق بهادار مبتنی بر کالا توسط کارگزاران مورد تأیید سازمان بورس و اوراق بهادار در قالب قراردادهای آتی، سلف موازی استاندارد و غیره انجام می‌شود.

بورس کالای ایران با هدف تسهیل در فرآیندهای پذیرش و ایجاد امکان پذیرش کالاهایی که استمرار عرضه ندارند، بازار فرعی را در مهرماه سال ۱۳۹۳ راه‌اندازی کرد.

در این بازار کالاهایی نظیر محصولات کشاورزی و وارداتی، پتروشیمی و صنعتی، اموال غیرمنقول و قراضه که مشخصاتشان در هر بار عرضه ممکن است دچار تغییر شود، مورد معامله قرار می‌گیرد.

نهادهایی که قصد دارند املاک خود را در قالب مزایده و در بستری شفاف واگذار کنند، می‌توانند از ظرفیت بورس کالا استفاده کرده و املاک خود را در بازار فرعی و در قالب معاملات مبتنی بر مکانیسم حراج عرضه کنند.

عرضه‌کننده املاک در بورس کالا عموماً نهادها و ارگان‌های دولتی و عمومی و بانک‌ها هستند که می‌خواهند املاک خود را به صورت مزایده‌های عمومی و شفاف واگذار کنند.

در بورس کالا، بسیاری از تشریفات قانونی مزایده‌های سنتی حذف می‌شود. این مزیتی مهم برای عرضه‌کنندگان است تا بتوانند به کمک سازوکار مبتنی بر حراج بورس، املاک خود را به دور از این تشریفات به فروش برسانند.